بهداشت دهان بیمار بستری در منزل؛ راهنمای مراقبت روزانه

# بهداشت دهان بیمار بستری در منزل؛ راهنمای مراقبت روزانه

بهداشت دهان بیمار بستری در منزل فقط به خوش‌بوکردن دهان محدود نمی‌شود. دندان‌ها، لثه‌ها، زبان، لب‌ها و پروتزهای دندانی در دوره کم‌تحرکی همچنان به مراقبت منظم نیاز دارند. بیماری که کمتر غذا می‌خورد یا چیزی از راه دهان دریافت نمی‌کند نیز ممکن است با خشکی، تجمع پلاک، ترک لب، زخم، درد یا تغییرات دهانی روبه‌رو شود. بااین‌حال، روش مراقبت باید با سطح هوشیاری، توان نشستن، وضعیت بلع، بیماری‌های زمینه‌ای و برنامه‌ای که تیم درمان تعیین کرده است سازگار باشد.

هدف این راهنما کمک به خانواده‌های مشهد برای ساختن یک برنامه روزانه ایمن و قابل ثبت است؛ نه تشخیص بیماری دهان و دندان یا جایگزین‌کردن معاینه پزشک و دندانپزشک. اگر بیمار سرفه یا خفگی هنگام بلع دارد، سطح هوشیاری او پایین آمده، به‌تازگی سکته کرده یا دستور «چیزی از راه دهان داده نشود» دارد، از توصیه عمومی برای آبکشی استفاده نکنید. در این شرایط، مراقبت دهان باید دقیقاً طبق برنامه تیم درمان و با وسایلی انجام شود که برای همان بیمار تأیید شده‌اند.

اگر تورم صورت یا گردن به‌سرعت بیشتر می‌شود و با دشواری تنفس یا بلع همراه است، خونریزی دهان با فشار ملایم بند نمی‌آید، یا بیمار دچار کاهش هوشیاری شده است، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. در چنین شرایطی چیزی در دهان بیمار نگذارید و راهنمای اپراتور اورژانس را دنبال کنید.

چرا مراقبت از دهان بیمار بستری مهم است؟

کاهش توان حرکت دست، ضعف پس از بیماری، درد، مشکلات شناختی، اختلال بینایی و وابستگی به دیگران می‌تواند مسواک‌زدن را دشوار کند. بعضی بیماران نیز به‌دلیل خستگی یا تهوع، نوبت‌های مراقبت را کنار می‌گذارند. نتیجه ممکن است تجمع پلاک، بوی ناخوشایند، حساسیت لثه، خشکی و ناراحتی باشد. درد یا لق‌بودن پروتز هم می‌تواند خوردن و حرف‌زدن را سخت‌تر کند.

مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) توصیه می‌کند دندان‌ها روزی دو بار با خمیردندان فلوراید مسواک زده شوند و فضای بین دندان‌ها نیز تمیز شود. همین منبع توضیح می‌دهد فردی که در انجام این کارها مشکل دارد، می‌تواند از مراقب کمک بگیرد. برنامه عمومی باید با نظر دندانپزشک شخصی‌سازی شود؛ برای نمونه، خونریزی، جراحی اخیر، زخم دهان، تعداد دندان‌های باقی‌مانده یا نوع پروتز ممکن است روش مناسب را تغییر دهد.

ابزار مراقبت دهان بزرگسالان در مراکز مراقبتی دولت بریتانیا نیز حفظ سلامت دهان را بخشی از سلامت عمومی، رفاه و استقلال فرد می‌داند. در خانه هم اصل مهم همین است: مراقب به بیمار کمک می‌کند تا بیشترین بخش ممکن را خودش انجام دهد و فقط در قسمت‌هایی مداخله می‌کند که بیمار واقعاً به کمک نیاز دارد.

رضایت، حریم شخصی و حفظ استقلال بیمار

پیش از شروع، خودتان را معرفی کنید، حتی اگر بیمار را هر روز می‌بینید. توضیح دهید قرار است چه کاری انجام شود و اجازه بگیرید. دندان‌مصنوعی، مسواک و دهان از وسایل و حریم شخصی بیمار هستند. عجله، نگه‌داشتن اجباری فک یا بازکردن دهان بدون رضایت می‌تواند اضطراب، مقاومت و آسیب را بیشتر کند.

اگر بیمار می‌تواند مسواک را بگیرد، اجازه دهید خودش شروع کند. ممکن است فقط گذاشتن خمیردندان روی مسواک، آوردن آینه، نگه‌داشتن ظرف یا هدایت آرام دست کافی باشد. استفاده از دسته ضخیم‌تر یا مسواک برقی برای بعضی افراد مفید است، اما باید توان گرفتن وسیله و کنترل حرکت بررسی شود. ابزار جدید را بدون آموزش یا در بیماری که حرکات غیرقابل کنترل دارد، خودسرانه وارد برنامه نکنید.

در بیمار مبتلا به اختلال حافظه، جملات کوتاه و یک‌مرحله‌ای بهتر از توضیح طولانی است: «مسواک را بگیر»، «دندان‌های جلو را آرام تمیز کن» و سپس مرحله بعد. زمان آشنا، مکان ثابت و وسایل همیشگی ممکن است همکاری را آسان‌تر کند. برای راهکارهای ارتباط و مراقبت روزانه می‌توانید مقاله مراقبت از بیمار آلزایمر در منزل مشهد؛ راهنمای خانواده را نیز بخوانید.

اگر بیمار مخالفت می‌کند، ابتدا علت‌های ساده را بررسی کنید: درد، خستگی، سردبودن آب، حالت تهوع، ترس از خفگی یا ناآشنا بودن مراقب. در نبود وضعیت فوری می‌توان کمی بعد دوباره تلاش کرد. مقاومت مداوم، درد تازه یا تغییر رفتار را ثبت و با پزشک یا دندانپزشک مطرح کنید؛ اجبار راه‌حل مناسبی نیست.

پیش از شروع چه وسایلی آماده کنیم؟

وسایل باید شخصی، تمیز و در دسترس باشند تا بیمار هنگام کار تنها نماند. بسته به برنامه اختصاصی فرد، معمولاً این موارد لازم است:

• مسواک نرم و سالم با اندازه مناسب دهان؛
• خمیردندان فلوراید؛
• یک ظرف یا لگن کوچک و حوله تمیز؛
• دستکش یک‌بارمصرف برای مراقبی که با بزاق یا خون تماس دارد؛
• لیوان آب فقط برای بیماری که آبکشی برای او ایمن و مجاز است؛
• ظرف جداگانه و مشخص برای دندان‌مصنوعی؛
• برس مخصوص پروتز یا برس نرم اختصاصی آن؛
• بالم ساده لب، اگر تیم درمان یا پزشک برای بیمار منع خاصی نگذاشته است؛
• چراغ مناسب و آینه برای مشاهده بهتر؛
• برگه ثبت مراقبت و علائم.

مسواک و ظرف پروتز را با نام بیمار مشخص کنید و با وسایل دیگران مشترک نگذارید. مسواک پس از استفاده باید آبکشی شود و در حالت ایستاده، با امکان خشک‌شدن در هوا نگهداری شود؛ آن را در ظرف مرطوب و کاملاً بسته رها نکنید. اگر موهای مسواک فرسوده یا آلوده شده‌اند، درباره زمان تعویض با دندانپزشک یا تیم مراقبت هماهنگ کنید.

اسفنج دهانی، محلول دهان‌شویه، ژل خشکی دهان، ابزار بین‌دندانی یا دستگاه ساکشن برای همه بیماران مناسب نیست. این وسایل را فقط زمانی به کار ببرید که دندانپزشک، پزشک، پرستار یا گفتاردرمانگر برای همان بیمار توصیه و روش استفاده را آموزش داده باشد. دهان‌شویه الکلی ممکن است خشکی را بدتر کند و محلول‌های خانگی غلیظ یا مواد ضدعفونی‌کننده برای استفاده داخل دهان ساخته نشده‌اند.

وضعیت بدن و ایمنی بلع پیش از مراقبت

پیش از نزدیک‌کردن آب، خمیردندان یا هر وسیله به دهان، میزان هوشیاری و توان بلع بیمار را بررسی کنید. بیمار باید به اندازه‌ای بیدار باشد که بتواند همکاری کند و ترشحات دهان را مدیریت کند. اگر سرفه، صدای خیس پس از بلع، خفگی، تجمع بزاق، تنفس دشوار یا خواب‌آلودگی تازه وجود دارد، کار را متوقف کنید و طبق برنامه تیم درمان اقدام کنید.

اگر محدودیت حرکتی یا جراحی مانع نیست، بیمار را با پشت و سر حمایت‌شده در وضعیت نشسته یا نیمه‌نشسته قرار دهید. سر نباید به عقب رها شود. فردی که نمی‌تواند بنشیند، ممکن است به وضعیت ویژه، حجم بسیار کم رطوبت یا ساکشن نیاز داشته باشد؛ این روش باید توسط تیم درمان آموزش داده شود. تغییر وضعیت بیمار دارای آسیب ستون فقرات، محدودیت پس از جراحی یا دستگاه پزشکی را بدون راهنمایی انجام ندهید.

برای بیمار دارای اختلال بلع، NPO یا سطح هوشیاری متغیر، آب را داخل دهان نریزید و از او نخواهید غرغره کند. کف فراوان خمیردندان نیز می‌تواند مدیریت ترشحات را دشوار کند. مقدار محصول و روش خارج‌کردن باقی‌مانده باید مطابق برنامه اختصاصی بیمار باشد. اگر برنامه مکتوب ندارید، پیش از اجرای روش عمومی از پزشک، پرستار یا گفتاردرمانگر راهنمایی بگیرید.

روش گام‌به‌گام مسواک‌زدن دندان‌های طبیعی

مراقبت را در زمانی انجام دهید که بیمار بیدار، آرام و دارای انرژی کافی است. برنامه عمومی CDC برای بزرگسالان، مسواک‌زدن کامل دندان‌ها دو بار در روز با خمیردندان فلوراید است. اما حجم خمیردندان، امکان تف‌کردن و استفاده از آب برای هر بیمار بستری باید با ایمنی بلع او هماهنگ شود.

۱. وضعیت و نور را تنظیم کنید

پشت و سر بیمار را حمایت کنید و حوله را روی سینه بگذارید. از نور کافی استفاده کنید، اما چراغ را مستقیم و آزاردهنده به چشم او نتابانید. در صورت توانایی بیمار، آینه را طوری قرار دهید که روند کار را ببیند و کنترل بیشتری داشته باشد.

۲. دهان را پیش از کار نگاه کنید

بدون فروبردن انگشت یا ابزار به انتهای دهان، لب‌ها، سطح دندان‌ها، لثه، روی زبان و داخل گونه‌ها را مشاهده کنید. قرمزی، زخم، لکه سفید یا تیره تازه، تورم، دندان شکسته، خونریزی، خشکی شدید، بوی متفاوت یا پروتز لق را یادداشت کنید. هر تغییر به معنی بیماری مشخصی نیست، اما تغییر ماندگار یا دردناک نیاز به ارزیابی دارد.

۳. مقدار مناسب خمیردندان را استفاده کنید

خمیردندان فلوراید را طبق توصیه دندانپزشک به مقدار کم روی مسواک نرم بگذارید. استفاده زیاد لزوماً تمیزکنندگی را بهتر نمی‌کند و برای بیماری که توان تف‌کردن ندارد، کف بیشتری ایجاد می‌کند. محصول ویژه یا غلظت بالاتر فلوراید فقط باید با تجویز دندانپزشک استفاده شود.

۴. همه سطح‌های دندان را آرام تمیز کنید

مسواک را با حرکت‌های کوتاه و ملایم روی سطح بیرونی، داخلی و جونده دندان‌ها حرکت دهید. مرز لثه و دندان را فراموش نکنید، اما روی لثه زخم یا خونریزی‌دهنده فشار وارد نکنید. دندان‌های عقب و سطوح داخلی دندان‌های جلو معمولاً جا می‌مانند. اگر بیمار درد گرفت، خونریزی قابل توجه ایجاد شد یا فک را ناگهان بست، توقف کنید.

۵. باقی‌مانده‌ها را ایمن خارج کنید

بیماری که توان تف‌کردن ایمن دارد، می‌تواند خمیردندان اضافه را در ظرف بیرون بریزد. آبکشی فقط در صورتی انجام شود که برای او مجاز و ایمن است. در بیمار دارای اختلال بلع یا NPO، روش حذف کف و ترشحات باید همان روشی باشد که تیم درمان آموزش داده است؛ ریختن آب در دهان یا تلاش برای شست‌وشوی عمیق ممنوع است.

۶. وسایل را تمیز و نتیجه را ثبت کنید

مسواک را بشویید، اجازه دهید خشک شود و وسایل را در جای مشخص بگذارید. زمان مراقبت، میزان همکاری بیمار و هر علامت جدید را بنویسید. اگر یک نوبت انجام نشد، علت را هم ثبت کنید تا مراقب بعدی بداند مشکل کمبود وقت نبوده یا مثلاً بیمار درد داشته است.

مراقبت ملایم از زبان، لثه و لب‌ها

سطح زبان ممکن است پوشیده یا خشک شود. اگر بیمار تحمل دارد و تیم درمان منع نکرده است، با مسواک نرم و فشار بسیار کم از قسمت‌های قابل مشاهده زبان به سمت جلو حرکت کنید. ابزار را به عقب زبان نبرید، زیرا ممکن است تهوع، سرفه یا آسیب ایجاد کند. لکه‌ای که با تماس ملایم پاک نمی‌شود، خونریزی می‌کند یا همراه درد است را نخراشید؛ آن را برای ارزیابی ثبت کنید.

لثه و داخل گونه را می‌توان هنگام مشاهده بررسی کرد، اما مالش شدید یا استفاده از جسم سخت مناسب نیست. برای خارج‌کردن پوسته، ترشح خشک یا توده از ناخن، پنس یا گاز پیچیده دور انگشت استفاده نکنید، مگر روشی مشخص توسط متخصص آموزش داده شده باشد. یک حرکت ناگهانی فک می‌تواند به انگشت مراقب و دهان بیمار آسیب بزند.

لب‌های خشک را پس از تمیزکردن اطراف دهان با لایه نازکی از محصول ساده و مجاز مرطوب کنید. در بیمار دارای اکسیژن‌درمانی، محصول چرب یا نفتی را بدون تأیید تیم درمان به کار نبرید؛ بعضی تجهیزات و دستورالعمل‌ها محدودیت ویژه دارند. ترک عمیق، خونریزی، تاول یا زخم ماندگار نیازمند گزارش است.

مراقبت از دندان‌مصنوعی و بافت زیر آن

دندان‌مصنوعی کامل یا تکه‌ای نیز پلاک و باقی‌مانده غذا می‌گیرد. راهنمای NHS درباره دندان‌مصنوعی توصیه می‌کند پروتز صبح و شب خارج و تمیز شود، پس از غذا آبکشی شود و شب‌ها بیرون از دهان بماند؛ مگر اینکه دندانپزشک دستور دیگری داده باشد. CDC هم بر تمیزکردن روزانه و خارج‌کردن شبانه در صورت امکان تأکید دارد.

پیش از خارج‌کردن پروتز مطمئن شوید که این کار برای همان بیمار آموزش داده شده است. پروتز را روی حوله یا لگن دارای آب نگه دارید تا در صورت افتادن نشکند. آن را با برس مخصوص و ماده‌ای که دندانپزشک توصیه کرده تمیز کنید. NHS هشدار می‌دهد خمیردندان معمولی می‌تواند به سطح پروتز آسیب بزند؛ بنابراین برای پروتز از خمیردندان استفاده نکنید مگر متخصص محصول مشخصی توصیه کرده باشد.

پس از خارج‌کردن پروتز، لثه‌ها، سقف دهان، زبان و دندان‌های طبیعی باقی‌مانده را بررسی و طبق برنامه تمیز کنید. پروتز را شب در ظرف مشخص و طبق دستور سازنده یا دندانپزشک نگهداری کنید. آب بسیار داغ ممکن است شکل آن را تغییر دهد. محلول تمیزکننده را نخورید، با مواد دیگر مخلوط نکنید و ظرف را دور از دسترس کودک یا بیمار گیج قرار دهید.

اگر پروتز لق است، کلیک می‌کند، درد ایجاد کرده، ترک خورده یا باعث قرمزی و زخم شده است، برای تنظیم با دندانپزشک تماس بگیرید. چسب زیاد، تراش‌دادن لبه یا تعمیر خانگی می‌تواند مشکل را بیشتر کند. پروتز ترک‌خورده یا قطعه جداشده را در دهان بیمار نگذارید؛ قطعات را نگه دارید تا دندانپزشک بررسی کند.

خشکی دهان؛ علت‌ها و مراقبت کم‌خطر

خشکی دهان در بیمار بستری ممکن است با کاهش نوشیدن، تنفس دهانی، اکسیژن‌درمانی، تب، بیماری یا داروها همراه باشد. مؤسسه ملی پژوهش‌های دندان و جمجمه‌صورت آمریکا (NIDCR) توضیح می‌دهد که خشکی مداوم دهان بخش طبیعی سالمندی نیست و بعضی داروهای فشار خون، افسردگی و مشکلات کنترل مثانه می‌توانند تولید بزاق را کم کنند. بزاق به مرطوب‌ماندن دهان، بلع، شست‌وشوی ذرات غذا و محافظت از دندان‌ها کمک می‌کند.

دارو را به‌دلیل خشکی دهان قطع، جابه‌جا یا کم‌وزیاد نکنید. نام داروها، زمان شروع خشکی و علائم همراه را به پزشک یا دندانپزشک گزارش دهید. متخصص ممکن است علت‌های دیگر را بررسی کند یا محصول مناسب تجویز کند. دهان‌شویه، بزاق مصنوعی، ژل یا قرص مکیدنی را خودسرانه برای بیماری که اختلال بلع یا محدودیت مایعات دارد شروع نکنید.

اگر نوشیدن برای بیمار مجاز و بلع او ایمن است، جرعه‌های کوچک آب طبق برنامه درمانی می‌تواند به احساس خشکی کمک کند. اما بیمار دارای محدودیت مایعات، نارسایی قلبی یا کلیوی باید همان مقدار تعیین‌شده را رعایت کند. آدامس یا آب‌نبات بدون قند برای بیمار بستری، خواب‌آلود یا دارای اختلال بلع ممکن است خطر خفگی داشته باشد و بدون تأیید تیم درمان مناسب نیست.

خشکی همراه با مشکل تازه در جویدن یا بلع، سوزش، ترک لب، زخم، بوی ماندگار یا لکه‌های دهانی نیازمند ارزیابی است. برای آشنایی بیشتر با موضوعات مراقبتی پس از بازگشت از مرکز درمانی، راهنمای مراقبت در منزل پس از ترخیص از بیمارستان را ببینید و برنامه دهان را هم در فهرست تحویل مراقبت وارد کنید.

بیمار NPO یا دچار اختلال بلع چه تفاوتی دارد؟

عبارت NPO یعنی بیمار نباید چیزی از راه دهان دریافت کند؛ اما به معنی کنارگذاشتن نظافت و مشاهده دهان نیست. خشکی، پلاک و ترشحات همچنان ممکن است ایجاد شوند. تفاوت اصلی این است که آب، دهان‌شویه، خمیردندان، ژل و روش خارج‌کردن ترشحات باید طبق دستور اختصاصی تیم درمان انتخاب شوند.

در این بیماران:

• بدون اجازه پزشک یا پرستار آب، یخ، دهان‌شویه یا خوراکی ندهید؛
• مایع را برای آبکشی داخل دهان نریزید؛
• از ابزار یا میزان رطوبتی که تیم درمان آموزش داده استفاده کنید؛
• اگر ساکشن تجویز شده، فقط فرد آموزش‌دیده آن را به کار ببرد؛
• بیمار خواب‌آلود یا بی‌هوش را برای تف‌کردن یا بلعیدن تحریک نکنید؛
• سرفه، افت اکسیژن، تغییر صدا، تنفس سخت یا تجمع ترشحات را فوری گزارش کنید؛
• اگر برنامه ترخیص درباره مراقبت دهان روشن نیست، پیش از اقدام عمومی سؤال کنید.

اختلال بلع در افراد مختلف یکسان نیست. روشی که برای یک بیمار ایمن است ممکن است برای دیگری خطرناک باشد. نوع سکته، سطح هوشیاری، قدرت سرفه، قوام مجاز مواد و تجهیزات موجود در تصمیم تیم درمان نقش دارند. بنابراین از ویدئوهای عمومی یا تجربه بیمار دیگر به‌عنوان نسخه شخصی استفاده نکنید.

چه چیزهایی را هر روز ثبت کنیم؟

ثبت کوتاه، تداوم مراقبت را بهتر می‌کند و هنگام تماس با پزشک یا دندانپزشک اطلاعات عینی می‌دهد. یک جدول ساده می‌تواند شامل این موارد باشد:

| تاریخ و ساعت | مراقبت انجام‌شده | میزان همکاری | دندان و لثه | زبان و مخاط | خشکی یا درد | پروتز | اقدام بعدی |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| صبح | مسواک طبق برنامه | کامل | بدون تغییر واضح | کمی خشک | درد ندارد | خارج و تمیز شد | بررسی دوباره شب |
| شب | مشاهده و مراقبت | ناقص | خونریزی خفیف تازه | لکه سفید تازه | درد هنگام تماس | استفاده نشد | تماس با دندانپزشک |

در ثبت از تشخیص‌دادن پرهیز کنید. به‌جای «عفونت قارچی دارد» بنویسید: «لکه سفید تازه روی داخل گونه دیده شد و با تماس ملایم پاک نشد». به‌جای «لثه خراب است» بنویسید: «هنگام مسواک‌زدن سمت راست خونریزی ایجاد شد و پس از چند دقیقه متوقف شد». شرح دقیق به متخصص کمک می‌کند قدم بعدی را تعیین کند.

فهرست داروهای جدید، میزان نوشیدن در صورت مجازبودن، تب، تغییر اشتها و دشواری بلع را نیز در دسترس داشته باشید. اگر چند مراقب در خانه حضور دارند، محل ثبت مشترک مانع می‌شود یک نوبت حذف یا دوباره انجام شود. وسایل شخصی و دستور اختصاصی بیمار هم باید در تحویل شیفت بعدی ذکر شوند.

خطاهای رایج در مراقبت دهان بیمار بستری

چند خطا با نیت کمک رخ می‌دهند اما می‌توانند خطر یا ناراحتی را بیشتر کنند:

• خواباندن بیمار صاف و ریختن آب در دهان: این کار به‌ویژه در اختلال بلع خطر ورود مایع به راه هوایی را بالا می‌برد.
• فرض اینکه بیمار NPO به مراقبت دهان نیاز ندارد: قطع خوردن و آشامیدن، نیاز به مشاهده و تمیزکردن ایمن دهان را از بین نمی‌برد.
• استفاده مشترک از مسواک یا ظرف پروتز: وسایل باید اختصاصی و مشخص باشند.
• فشار زیاد برای پاک‌کردن لکه یا جرم: خراشیدن می‌تواند بافت را زخمی کند و تشخیص متخصص را دشوارتر سازد.
• استفاده از خمیردندان برای دندان‌مصنوعی: بعضی خمیردندان‌ها ساینده‌اند و NHS استفاده از آن‌ها برای پروتز را توصیه نمی‌کند.
• گذاشتن پروتز در دهان هنگام خواب بدون دستور: خارج‌کردن شبانه معمولاً توصیه می‌شود، مگر دندانپزشک برنامه دیگری داده باشد.
• قطع دارو به‌دلیل خشکی دهان: تغییر دارو فقط باید با نظر پزشک انجام شود.
• استفاده خودسرانه از دهان‌شویه، ضدعفونی‌کننده یا محلول خانگی: محصول نامناسب ممکن است خشکی، تحریک یا خطر بلع ایجاد کند.
• وادارکردن بیمار مقاوم: ابتدا درد، ترس، خستگی، زمان نامناسب یا مشکل ارتباط را بررسی کنید.
• تمیزکردن عمیق با انگشت یا ابزار: حرکت ناگهانی فک، تهوع یا آسیب ممکن است رخ دهد.
• نادیده‌گرفتن پروتز لق یا دندان شکسته: این مشکلات با تمیزکردن بیشتر اصلاح نمی‌شوند و به ارزیابی دندانپزشک نیاز دارند.
• ثبت‌نکردن نوبت ناقص: مراقب بعدی باید بداند چه بخشی انجام نشد و چرا.

چه زمانی با دندانپزشک یا پزشک تماس بگیریم؟

در نبود علائم اورژانسی، برای موارد زیر در اولین زمان مناسب با دندانپزشک تماس بگیرید:

• درد دندان، لثه یا فک که تازه شروع شده یا ادامه دارد؛
• تورم موضعی لثه یا صورت بدون مشکل تنفس و بلع؛
• زخم، لکه قرمز، سفید یا تیره‌ای که باقی می‌ماند یا بزرگ‌تر می‌شود؛
• خونریزی تکرارشونده هنگام مراقبت؛
• دندان لق، شکسته یا لبه تیز؛
• پروتز لق، دردناک، ترک‌خورده یا نامتناسب؛
• بوی دهان ماندگار همراه با قرمزی، درد یا ترشح؛
• خشکی دهان مداوم یا مشکل در جویدن و حرف‌زدن؛
• هر تغییری که مانع مسواک‌زدن یا استفاده از پروتز شده است.

اگر خشکی یا زخم دهان پس از شروع داروی جدید ایجاد شده، بیمار تب دارد، بلع یا هوشیاری او تغییر کرده، یا کاهش دریافت غذا و مایعات دیده می‌شود، با پزشک نیز تماس بگیرید. دارو، خمیردندان نسخه‌ای یا محلول درمانی را بدون نظر متخصص شروع یا قطع نکنید.

خانواده‌ای که برای اجرای برنامه روزانه، تغییر وضعیت ایمن، ثبت علائم یا هماهنگی مراقبت‌ها به همراهی نیاز دارد، می‌تواند درباره مراقب بیمار در منزل مشهد اطلاعات بگیرد. مراقب جای دندانپزشک، پزشک یا اورژانس را نمی‌گیرد، اما می‌تواند در اجرای برنامه‌ای که متخصص تعیین کرده و انتقال دقیق مشاهدات کمک کند.

علائم اورژانسی؛ چه زمانی با ۱۱۵ تماس بگیریم؟

برای تشخیص نام بیماری منتظر نمانید. اگر یکی از وضعیت‌های زیر رخ داده است، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید:

• تورم صورت، زیر فک یا گردن که به‌سرعت بیشتر می‌شود و با دشواری تنفس یا بلع همراه است؛
• خونریزی دهان که با فشار ملایم و مداوم بند نمی‌آید یا حجم آن قابل توجه است؛
• کاهش هوشیاری، پاسخ‌ندادن معمول یا سخت بیدارشدن بیمار؛
• خفگی، کبودی یا تنفس دشوار هنگام یا پس از مراقبت دهان.

کار را متوقف کنید، چیزی برای نوشیدن یا بلعیدن ندهید و راهنمای اپراتور ۱۱۵ را اجرا کنید. اگر قطعه‌ای از دندان یا پروتز جدا شده است و بدون واردکردن دست به عمق دهان می‌توان آن را ایمن کنار گذاشت، آن را برای تحویل به تیم درمان نگه دارید. در صورت شک به وجود جسم در راه هوایی، فقط دستور اپراتور اورژانس را دنبال کنید.

برنامه روزانه پیشنهادی چگونه تنظیم شود؟

برنامه باید کوتاه، مکتوب و متناسب با توان بیمار باشد. این نمونه جای نسخه اختصاصی را نمی‌گیرد، اما می‌تواند برای هماهنگی خانواده مفید باشد:

1. وضعیت هوشیاری، توان نشستن و ایمنی بلع را پیش از هر نوبت بررسی کنید.
2. صبح، دندان‌های طبیعی را طبق برنامه با مسواک نرم و خمیردندان فلوراید تمیز کنید؛ پروتز را خارج و جداگانه تمیز کنید.
3. پس از وعده‌ها، اگر بیمار اجازه و توان دارد، دهان و پروتز را طبق توصیه دندانپزشک بررسی و از باقی‌مانده قابل مشاهده غذا پاک کنید.
4. شب، نوبت دوم مسواک را انجام دهید و پروتز را مگر با دستور متفاوت دندانپزشک، برای خواب خارج کنید.
5. خشکی، درد، زخم، خونریزی، بوی جدید، همکاری بیمار و علت نوبت ناقص را ثبت کنید.
6. وسایل را بشویید، خشک کنید و در محل اختصاصی قرار دهید.
7. علامت تازه یا رو به بدترشدن را به مراقب بعدی و متخصص مربوط گزارش دهید.

برای بیماری که NPO، دچار اختلال بلع یا وابسته به ساکشن است، این برنامه عمومی کافی نیست. نسخه کوتاه و روشن برنامه تیم درمان را کنار تخت قرار دهید: وضعیت مجاز بدن، وسیله مجاز، مقدار رطوبت یا محصول، روش خارج‌کردن ترشحات، دفعات مراقبت و علامت‌های توقف.

پرسش‌های متداول درباره بهداشت دهان بیمار بستری در منزل

بیمار بستری چند بار در روز باید مسواک بزند؟

توصیه عمومی CDC برای بزرگسالان، مسواک‌زدن کامل دو بار در روز با خمیردندان فلوراید است. بیمار بستری ممکن است به برنامه اختصاصی نیاز داشته باشد؛ به‌ویژه اگر اختلال بلع، زخم دهان، جراحی، خونریزی یا درمان سرطان دارد. تعداد نوبت و محصول مناسب را با دندانپزشک یا تیم درمان هماهنگ کنید.

آیا بیماری که چیزی نمی‌خورد یا NPO است به تمیزکردن دهان نیاز دارد؟

بله. پلاک، خشکی و ترشحات حتی بدون خوردن غذا هم ممکن است ایجاد شوند. بااین‌حال، برای بیمار NPO نباید آب، دهان‌شویه یا محصول خوراکی داد. مراقبت باید طبق برنامه تیم درمان، بدون ریختن آب در دهان و با روش ایمن خارج‌کردن ترشحات انجام شود.

آیا می‌توان دهان بیمار را با گاز دور انگشت تمیز کرد؟

این روش برای همه ایمن نیست. بیمار ممکن است ناگهان فک را ببندد، دچار تهوع شود یا بافت دهان آسیب ببیند. فقط اگر متخصص برای همان بیمار روش مشخصی آموزش داده است از آن استفاده کنید؛ در غیر این صورت از مسواک نرم و برنامه تأییدشده کمک بگیرید.

برای خشکی دهان چه محصولی بخریم؟

ابتدا علت و وضعیت بلع باید بررسی شود. بعضی داروها و بیماری‌ها خشکی ایجاد می‌کنند و محصول مناسب برای همه یکسان نیست. ژل، بزاق مصنوعی، دهان‌شویه یا قرص مکیدنی را به‌ویژه در اختلال بلع خودسرانه شروع نکنید. نام داروها و زمان شروع خشکی را به پزشک یا دندانپزشک بگویید.

آیا داروی عامل خشکی دهان را می‌توان قطع کرد؟

خیر. دارو را خودسرانه قطع یا کم‌وزیاد نکنید. NIDCR توضیح می‌دهد بسیاری از داروها می‌توانند ترشح بزاق را کم کنند، اما تصمیم درباره تغییر دارو یا دوز باید توسط پزشک یا دندانپزشک گرفته شود.

آیا دندان‌مصنوعی باید شب در دهان بماند؟

در حالت عمومی، NHS و CDC خارج‌کردن پروتز هنگام شب و تمیزکردن روزانه آن را توصیه می‌کنند. اگر دندانپزشک به دلیل شرایط خاص دستور دیگری داده است، همان دستور مقدم است. پروتز را طبق توصیه متخصص در ظرف اختصاصی نگهداری کنید.

خمیردندان برای تمیزکردن دندان‌مصنوعی مناسب است؟

NHS استفاده از خمیردندان برای پروتز را توصیه نمی‌کند، زیرا ممکن است به سطح آن آسیب بزند. از برس مخصوص و ماده‌ای استفاده کنید که دندانپزشک یا سازنده پروتز پیشنهاد کرده است. آب بسیار داغ و مواد خانگی قوی نیز مناسب نیستند.

اگر لثه هنگام مسواک خونریزی کرد چه کنیم؟

فشار را متوقف کنید و وضعیت را مشاهده کنید. خونریزی خفیف و کوتاه را همراه با محل و زمان ثبت کنید و برای تکرار آن با دندانپزشک تماس بگیرید. اگر خونریزی با فشار ملایم بند نمی‌آید، زیاد است یا بیمار کاهش هوشیاری دارد، با ۱۱۵ تماس بگیرید.

لکه سفید داخل دهان را پاک کنیم؟

آن را نخراشید. محل، اندازه تقریبی، درد، خونریزی و مدت ماندگاری را ثبت کنید. لکه سفید می‌تواند علت‌های متفاوتی داشته باشد و تشخیص با مشاهده خانگی ممکن نیست. اگر ماندگار است، گسترش می‌یابد یا با درد و مشکل بلع همراه است، ارزیابی دندانپزشک یا پزشک لازم است.

اگر بیمار آلزایمر اجازه مسواک‌زدن نمی‌دهد چه کنیم؟

از جملات کوتاه، زمان آشنا، وسایل همیشگی و مشارکت خود بیمار استفاده کنید. درد، خستگی، ترس و ناراحتی پروتز را بررسی کنید. در وضعیت غیرفوری می‌توان بعداً دوباره تلاش کرد، اما از اجبار و بازکردن دهان با فشار پرهیز کنید. مقاومت مداوم یا رفتار تازه را ثبت و با تیم درمان مطرح کنید.

آیا دهان‌شویه جای مسواک را می‌گیرد؟

خیر. دهان‌شویه جای پاک‌کردن مکانیکی پلاک با مسواک را نمی‌گیرد و برای بیمار دارای اختلال بلع ممکن است خطرناک باشد. نوع دهان‌شویه نیز باید با خشکی دهان، داروها و وضعیت بیمار سازگار باشد. تنها محصولی را استفاده کنید که متخصص برای همان فرد توصیه کرده است.

چه زمانی پروتز باید توسط دندانپزشک بررسی شود؟

وقتی پروتز لق، دردناک، ترک‌خورده یا فرسوده شده، هنگام حرف‌زدن صدا می‌دهد، باعث زخم می‌شود یا دیگر درست جا نمی‌گیرد، با دندانپزشک تماس بگیرید. پروتز را در خانه تراش ندهید و با چسب یا ماده نامناسب تعمیر نکنید.

خانواده چه اطلاعاتی را هنگام تماس با پزشک آماده کند؟

زمان شروع علامت، درد، محل زخم یا تورم، وجود تب، تغییر بلع یا هوشیاری، داروهای جدید، زمان آخرین مراقبت، وضعیت پروتز و عکس واضح در صورت درخواست متخصص مفید است. تغییرات را توصیف کنید و از تشخیص قطعی خودداری کنید.

جمع‌بندی

بهداشت دهان بیمار بستری در منزل یک کار روزانه، شخصی و وابسته به وضعیت بیمار است. اصل‌های ثابت عبارت‌اند از رضایت و حفظ استقلال، مسواک‌زدن منظم دندان‌های طبیعی با خمیردندان فلوراید طبق توصیه عمومی، تمیزکردن جداگانه پروتز، مشاهده ملایم زبان و بافت دهان، ثبت تغییرات و پرهیز از اقدامات تهاجمی. روش استفاده از آب، خمیردندان و ساکشن در بیمار دارای اختلال بلع یا NPO باید فقط از برنامه تیم درمان گرفته شود.

خشکی دهان را طبیعی و بی‌اهمیت فرض نکنید و دارو را خودسرانه تغییر ندهید. درد، زخم ماندگار، خونریزی تکرارشونده، پروتز لق یا تغییر در بلع نیازمند تماس با متخصص است. در تورم سریع صورت یا گردن همراه با مشکل تنفس یا بلع، خونریزی کنترل‌نشدنی، کاهش هوشیاری یا خفگی با ۱۱۵ تماس بگیرید.

اگر بیمار در مشهد برای اجرای منظم برنامه مراقبت، ثبت علائم و هماهنگی توصیه‌های پزشک و دندانپزشک به همراهی نیاز دارد، صفحه مراقب بیمار در منزل حالنو را ببینید و هنگام ثبت درخواست، وضعیت بلع، توان حرکتی، پروتز و دستورهای فعلی تیم درمان را دقیق اعلام کنید.